| 1 Bezsenność z powodu bogactwa wyczerpuje ciało, a troska o nie oddala sen. | 1 Keeping watch over riches wastes the flesh, and the care of wealth drives away rest. |
| 2 Troska nocnego czuwania oddala drzemkę, bardziej niż ciężka choroba wybija ze snu. | 2 Concern for one's livelihood banishes slumber; more than a serious illness it disturbs repose. |
| 3 Bogacz się trudzi, aby zbierać pieniądze, a gdy przestaje, syci się rozkoszami. | 3 The rich man labors to pile up wealth, and his only rest is wanton pleasure; |
| 4 Biedak się trudzi, nie mając środków do życia, a gdy przestaje, popada w nędzę. | 4 The poor man toils for a meager subsistence, and if ever he rests, he finds himself in want. |
| 5 Ten, kto złoto miłuje, nie ustrzeże się winy, a ten, kto goni za zyskami, przez nie zostanie oszukany. | 5 The lover of gold will not be free from sin, for he who pursues wealth is led astray by it. |
| 6 Wielu złoto doprowadziło do upadku, a zguba ich stała się jawna. | 6 Many have been ensnared by gold, though destruction lay before their eyes; |
| 7 Jest ono zasiekami z drzewa na drodze tych, co za nim szaleją, a kto jest głupi, w nich uwięźnie. | 7 It is a stumbling block to those who are avid for it, a snare for every fool. |
| 8 Błogosławiony bogacz, którego znaleziono bez winy, który nie gonił za złotem. | 8 Happy the rich man found without fault, who turns not aside after gain! |
| 9 Któż to jest? Wychwalać go będziemy, uczynił bowiem rzeczy podziw wzbudzające między swoim ludem. | 9 Who is he, that we may praise him? he, of all his kindred, has done wonders, |
| 10 Któż poddany pod tym względem próbie został doskonały? Poczytane mu to będzie za chlubę. Kto mógł zgrzeszyć, a nie zgrzeszył, uczynić źle, a nie uczynił? | 10 For he has been tested by gold and come off safe, and this remains his glory; He could have sinned but did not, could have done evil but would not, |
| 11 Dobra jego zostaną utwierdzone, a zgromadzenie opowiadać będzie jego dobrodziejstwa. | 11 So that his possessions are secure, and the assembly recounts his praises. |
| 12 Zająłeś miejsce przy stole suto zastawionym? Nie otwieraj nad nim gardzieli i nie wołaj: Jakże wiele na nim! | 12 If you are dining with a great man, bring not a greedy gullet to his table, Nor cry out, "How much food there is here!" |
| 13 Pamiętaj, że źle jest mieć oko chciwe. Cóż między rzeczami stworzonymi gorszego nad takie oko, które z powodu każdej rzeczy napełnia się łzami. | 13 Remember that gluttony is evil. No creature is greedier than the eye: therefore it weeps for any cause. |
| 14 Po to, co ktoś sobie upatrzył, nie wyciągaj ręki i nie pchaj się wraz z nim do półmiska! | 14 Toward what he eyes, do not put out a hand; nor reach when he does for the same dish. |
| 15 Osądzaj sprawy bliźniego według swoich własnych i nad każdą sprawą się namyśl! | 15 Recognize that your neighbor feels as you do, and keep in mind your own dislikes: |
| 16 Jedz, co leży przed tobą, jak człowiek, nie bądź żarłoczny, abyś nie wzbudził odrazy. | 16 Behave at table like a favored guest, and be not greedy, lest you be despised. |
| 17 Przez dobre wychowanie pierwszy zaprzestań [jedzenia], nie bądź nienasycony, byś kogo nie zraził. | 17 Be the first to stop, as befits good manners; gorge not yourself, lest you give offense. |
| 18 Jeśli zajmiesz miejsce między wieloma, nie wyciągaj ręki jako pierwszy spomiędzy nich. | 18 If there are many with you at table, be not the first to reach out your hand. |
| 19 Jakże mało wystarcza człowiekowi dobrze wychowanemu, na łóżku swym nie będzie ciężko oddychał. | 19 Does not a little suffice for a well-bred man? When he lies down, it is without discomfort. |
| 20 Zdrowy jest sen [człowieka], gdy ma umiarkowanie syty żołądek, wstaje on wcześnie, jest panem samego siebie. Udręka bezsenności, bóle żołądka i kolki w brzuchu - u łakomego człowieka. | 20 Distress and anguish and loss of sleep, and restless tossing for the glutton! Moderate eating ensures sound slumber and a clear mind next day on rising. |
| 21 A jeśli byłbyś zmuszony do jedzenia, wstań, zrzuć to na uboczu, a ulżysz sobie. | 21 If perforce you have eaten too much, once you have emptied your stomach, you will have relief. |
| 22 Słuchaj mnie, synu, i nie gardź mną, w końcu uznasz słowa moje za słuszne. We wszystkich czynach swych bądź uważny, a żadna choroba nie zbliży się do ciebie. | 22 Listen to me, my son, and scorn me not; later you will find my advice good. In whatever you do, be moderate, and no sickness will befall you. |
| 23 Wargi wychwalać będą tego, kto hojny jest na ucztach, i prawdziwe jest świadectwo o jego szlachetności. | 23 On a man generous with food, blessings are invoked, and this testimony to his goodness is lasting; |
| 24 Miasto będzie szemrać przeciw skąpemu na ucztach i świadectwo o jego sknerstwie jest prawdziwe. | 24 He who is miserly with food is denounced in public, and this testimony to his stinginess is lasting. |
| 25 Przy piciu wina nie bądź zbyt odważny, albowiem ono zgubiło wielu. | 25 Let not wine-drinking be the proof of your strength, for wine has been the ruin of many. |
| 26 Jak w kuźni próbuje się twardość stali zanurzając ją w wodzie, tak wino doświadcza przez bójkę serca zuchwalców. | 26 As the furnace probes the work of the smith, so does wine the hearts of the insolent. |
| 27 Wino dla ludzi jest życiem, jeżeli pić je będziesz w miarę. Jakież ma życie ten, który jest pozbawiony wina? Stworzone jest ono bowiem dla rozweselenia ludzi. | 27 Wine is very life to man if taken in moderation. Does he really live who lacks the wine which was created for his joy? |
| 28 Zadowolenie serca i radość duszy daje wino pite w swoim czasie i z umiarkowaniem. | 28 Joy of heart, good cheer and merriment are wine drunk freely at the proper time. |
| 29 Udręczeniem dla duszy jest zaś wino pite w nadmiernej ilości, wśród podniecenia i zwady. | 29 Headache, bitterness and disgrace is wine drunk amid anger and strife. |
| 30 Pijaństwo powiększa szał głupiego na jego zgubę, osłabia siły i sprowadza rany. | 30 More and more wine is a snare for the fool; it lessens his strength and multiplies his wounds. |
| 31 Na uczcie przy piciu nie rób wymówek bliźniemu ani nie lekceważ go z powodu jego wesołości; nie mów mu słów obelżywych ani nie drażnij go żądaniem zwrotu [długu]! | 31 Rebuke not your neighbor when wine is served, nor put him to shame while he is merry; Use no harsh words with him and distress him not in the presence of others. |
