| 1 Niedługo potem król posłał pewnego starca z Aten, aby zmuszał Żydów do odstępowania od praw ojczystych i do tego, aby nie postępowali według praw Bożych, | 1 Not long after this, the king sent an Athenian senator to compel the Jews to forsake the laws of their fathers and cease to live by the laws of God, |
| 2 ale aby zbezcześcili zarówno świątynię w Jerozolimie, którą mieli oddać Zeusowi Olimpijskiemu, jak i tę na Garizim, którą - jak sobie życzyli mieszkańcy tego miejsca - mieli oddać Zeusowi Kseniosowi. | 2 and also to pollute the temple in Jerusalem and call it the temple of Olympian Zeus, and to call the one in Gerizim the temple of Zeus the Friend of Strangers, as did the people who dwelt in that place. |
| 3 Napór niegodziwości był ciężki i trudny do wytrzymania dla wszystkich. | 3 Harsh and utterly grievous was the onslaught of evil. |
| 4 Świątynia była pełna rozpusty i uczt, na których poganie zabawiali się z nierządnicami, a na świętych dziedzińcach zbliżali się do kobiet, ponadto zaś jeszcze do wnętrza świątyni wnosili to, czego się nie godzi. | 4 For the temple was filled with debauchery and reveling by the Gentiles, who dallied with harlots and had intercourse with women within the sacred precincts, and besides brought in things for sacrifice that were unfit. |
| 5 Ołtarz był pokryty ofiarami niedopuszczalnymi przez Prawo i niegodziwymi. | 5 The altar was covered with abominable offerings which were forbidden by the laws. |
| 6 Nie było wolno ani zachowywać szabatu, ani obchodzić ojczystych świąt, ani nawet przyznawać się, że się jest Żydem. | 6 A man could neither keep the sabbath, nor observe the feasts of his fathers, nor so much as confess himself to be a Jew. |
| 7 Każdego miesiąca w dniu urodzin króla gorzka konieczność prowadziła każdego do spożywania ofiar, kiedy zaś przyszło święto Dionizjów, zmuszano do tego, aby w bluszczowych wieńcach brać udział w pochodzie ku czci Dionizosa. | 7 On the monthly celebration of the king's birthday, the Jews were taken, under bitter constraint, to partake of the sacrifices; and when the feast of Dionysus came, they were compelled to walk in the procession in honor of Dionysus, wearing wreaths of ivy. |
| 8 Za namową Ptolemeusza zostało wydane dla sąsiednich miast greckich rozporządzenie, aby one w stosunku do Żydów tak samo postępowały, zwłaszcza co do uczt obrzędowych, | 8 At the suggestion of Ptolemy a decree was issued to the neighboring Greek cities, that they should adopt the same policy toward the Jews and make them partake of the sacrifices, |
| 9 i aby karano śmiercią tych, którzy nie chcieli przejść na grecki sposób postępowania. Można więc widzieć z tego, jak wielki ucisk wtedy nastał. | 9 and should slay those who did not choose to change over to Greek customs. One could see, therefore, the misery that had come upon them. |
| 10 Przed sąd przyprowadzono dwie kobiety, gdyż obrzezały swe dzieci. Zawiesiwszy im przy piersiach ich niemowlęta oprowadzono je publicznie po mieście, a następnie strącono z muru. | 10 For example, two women were brought in for having circumcised their children. These women they publicly paraded about the city, with their babies hung at their breasts, then hurled them down headlong from the wall. |
| 11 Inni skryli się w pobliskich grotach, aby w tajemnicy obchodzić szabat. Kiedy jednak doniesiono o tym Filipowi, zostali wszyscy spaleni, gdyż obawiali się czynnie sobie pomóc przez cześć dla dnia świętego. | 11 Others who had assembled in the caves near by, to observe the seventh day secretly, were betrayed to Philip and were all burned together, because their piety kept them from defending themselves, in view of their regard for that most holy day. |
| 12 Proszę więc tych, którzy będą czytali tę księgę, aby nie wpadli w przygnębienie z powodu tego, co trzeba było znieść; żeby raczej na to zwracali uwagę, że prześladowania były nie po to, aby zniszczyć, ale aby wychować nasz naród. | 12 Now I urge those who read this book not to be depressed by such calamities, but to recognize that these punishments were designed not to destroy but to discipline our people. |
| 13 Znakiem bowiem wielkiego dobrodziejstwa jest to, iż grzesznicy nie są pozostawieni w spokoju przez długi czas, ale że zaraz dosięga ich kara. | 13 In fact, not to let the impious alone for long, but to punish them immediately, is a sign of great kindness. |
| 14 Nie uważał bowiem Pan, że z nami trzeba postępować tak samo, jak z innymi narodami, co do których pozostaje cierpliwy i nie karze ich tak długo, aż wypełnią miarę grzechów. | 14 For in the case of the other nations the Lord waits patiently to punish them until they have reached the full measure of their sins; but he does not deal in this way with us, |
| 15 Nie chciał bowiem karać nas na końcu, dopiero wtedy, gdyby grzechy nasze przebrały miarę. | 15 in order that he may not take vengeance on us afterward when our sins have reached their height. |
| 16 A więc nigdy nie cofa On od nas swojego miłosierdzia; choć wychowuje przez prześladowania, to jednak nie opuszcza swojego ludu. | 16 Therefore he never withdraws his mercy from us. Though he disciplines us with calamities, he does not forsake his own people. |
| 17 Zresztą niech nam wystarczy przypomnienie tej prawdy. Po tych kilku słowach trzeba powrócić do opowiadania. | 17 Let what we have said serve as a reminder; we must go on briefly with the story. |
| 18 Niejaki Eleazar, jeden z pierwszych uczonych w Piśmie, mąż już w podeszłym wieku, szlachetnego oblicza, był zmuszony do otwarcia ust i jedzenia wieprzowiny. | 18 Eleazar, one of the scribes in high position, a man now advanced in age and of noble presence, was being forced to open his mouth to eat swine's flesh. |
| 19 On jednak wybierając raczej chwalebną śmierć aniżeli godne pogardy życie, dobrowolnie szedł na miejsce kaźni, | 19 But he, welcoming death with honor rather than life with pollution, went up to the the rack of his own accord, spitting out the flesh, |
| 20 a wypluł mięso, jak powinni postąpić ci, którzy mają odwagę odrzucić to, czego nie wolno jeść nawet przez miłość do życia. | 20 as men ought to go who have the courage to refuse things that it is not right to taste, even for the natural love of life. |
| 21 Ci, którzy byli wyznaczeni do tej bezbożnej ofiarnej uczty, ze względu na bardzo dawną znajomość z tym mężem, wzięli go na osobne miejsce i prosili, aby zjadł przyniesione przez nich i przygotowane mięso, które wolno mu jeść. Niech udaje tylko, że je to, co jest nakazane przez króla, mianowicie mięso z ofiar. | 21 Those who were in charge of that unlawful sacrifice took the man aside, because of their long acquaintance with him, and privately urged him to bring meat of his own providing, proper for him to use, and pretend that he was eating the flesh of the sacrificial meal which had been commanded by the king, |
| 22 Tak postępując uniknie śmierci, a ze względu na dawną z nimi przyjaźń skorzysta z miłosierdzia. | 22 so that by doing this he might be saved from death, and be treated kindly on account of his old friendship with them. |
| 23 On jednak powziął szlachetne postanowienie, godne jego wieku, powagi jego starości, okrytych zasługą siwych włosów i postępowania doskonałego od dzieciństwa, przede wszystkim zaś świętego i od Boga pochodzącego prawodawstwa. Dał im jasną odpowiedź mówiąc, aby go zaraz posłali do Hadesu. | 23 But making a high resolve, worthy of his years and the dignity of his old age and the gray hairs which he had reached with distinction and his excellent life even from childhood, and moreover according to the holy God-given law, he declared himself quickly, telling them to send him to Hades. |
| 24 Udawanie bowiem nie przystoi naszemu wiekowi. Wielu młodych byłoby przekonanych, że Eleazar, który już ma dziewięćdziesiąt lat, przyjął pogańskie obyczaje. | 24 "Such pretense is not worthy of our time of life," he said, "lest many of the young should suppose that Eleazar in his ninetieth year has gone over to an alien religion, |
| 25 Oni to przez moje udawanie, i to dla ocalenia maleńkiej resztki życia, przeze mnie byliby wprowadzeni w błąd, ja zaś hańbą i wstydem okryłbym swoją starość. | 25 and through my pretense, for the sake of living a brief moment longer, they should be led astray because of me, while I defile and disgrace my old age. |
| 26 Jeżeli bowiem teraz uniknę ludzkiej kary, to z rąk Wszechmocnego ani żywy, ani umarły nie ucieknę. | 26 For even if for the present I should avoid the punishment of men, yet whether I live or die I shall not escape the hands of the Almighty. |
| 27 Dlatego jeżeli mężnie teraz zakończę życie, okażę się godny swojej starości, | 27 Therefore, by manfully giving up my life now, I will show myself worthy of my old age |
| 28 młodym zaś pozostawię piękny przykład ochotnej i wspaniałomyślnej śmierci za godne czci i święte Prawa. To powiedziawszy, natychmiast wszedł na miejsce kaźni. | 28 and leave to the young a noble example of how to die a good death willingly and nobly for the revered and holy laws." When he had said this, he went at once to the rack. |
| 29 Ci, którzy go przyprowadzili, na skutek wypowiedzianych przez niego słów zamienili miłosierdzie na surowość, sądzili bowiem, że one były szaleństwem. | 29 And those who a little before had acted toward him with good will now changed to ill will, because the words he had uttered were in their opinion sheer madness. |
| 30 Mając już pod ciosami umrzeć, westchnął i powiedział: Bogu, który ma świętą wiedzę, jest jawne to, że mogłem uniknąć śmierci. Jako biczowany ponoszę wprawdzie boleść na ciele, dusza jednak cierpi to z radością, gdyż Jego się boję. | 30 When he was about to die under the blows, he groaned aloud and said: "It is clear to the Lord in his holy knowledge that, though I might have been saved from death, I am enduring terrible sufferings in my body under this beating, but in my soul I am glad to suffer these things because I fear him." |
| 31 W ten sposób więc zakończył życie, a swoją śmiercią pozostawił nie tylko dla młodzieży, lecz także dla większości narodu przykład szlachetnego usposobienia i pomnik cnoty. | 31 So in this way he died, leaving in his death an example of nobility and a memorial of courage, not only to the young but to the great body of his nation. |
