1 Maccabees 13

Revised Standard Version Catholic Edition	Biblia Tysiąclecia
1 Simon heard that Trypho had assembled a large army to invade the land of Judah and destroy it,	1 Szymon dowiedział się, że Tryfon zebrał liczne wojsko w tym celu, aby iść do ziemi judzkiej i zniszczyć ją.
2 and he saw that the people were trembling and fearful. So he went up to Jerusalem, and gathering the people together	2 Ponieważ zaś widział, że lud jest pełen lęku i bojaźni, udał się do Jerozolimy i zwołał lud,
3 he encouraged them, saying to them, "You yourselves know what great things I and my brothers and the house of my father have done for the laws and the sanctuary; you know also the wars and the difficulties which we have seen.	3 a dodając im odwagi, mówił: Wy sami wiecie, ile ja, moi bracia i rodzina mojego ojca uczyniliśmy dla Prawa i świątyni, oraz ile było walk i trudów, które ponieśliśmy.
4 By reason of this all my brothers have perished for the sake of Israel, and I alone am left.	4 Dlatego wszyscy moi bracia zginęli za Izraela. Pozostałem tylko ja sam jeden.
5 And now, far be it from me to spare my life in any time of distress, for I am not better than my brothers.	5 Teraz zaś, gdy nadszedł czas wielkich utrapień, bynajmniej nie będę chronił mego życia. Nie jestem bowiem lepszy od swoich braci.
6 But I will avenge my nation and the sanctuary and your wives and children, for all the nations have gathered together out of hatred to destroy us."	6 Przeciwnie - mścić się będę za swój naród, za świątynię, za żony i dzieci wasze. Wszystkie bowiem narody związały się nienawiścią przeciwko nam i chcą nas zetrzeć.
7 The spirit of the people was rekindled when they heard these words,	7 Gdy lud usłyszał te słowa, na nowo rozpaliła się w nim odwaga
8 and they answered in a loud voice, "You are our leader in place of Judas and Jonathan your brother.	8 i donośnym głosem tak mu odpowiedział: Ty jesteś naszym wodzem w miejsce swych braci Judy i Jonatana.
9 Fight our battles, and all that you say to us we will do."	9 Prowadź naszą wojnę! Cokolwiek nam rozkażesz - wykonamy.
10 So he assembled all the warriors and hastened to complete the walls of Jerusalem, and he fortified it on every side.	10 Wtedy zebrał on wszystkich ludzi zdolnych do noszenia broni, a potem z wielkim poświęceniem wykończył mury Jerozolimy i wokoło ją obwarował.
11 He sent Jonathan the son of Absalom to Joppa, and with him a considerable army; he drove out its occupants and remained there.	11 Do Jafy zaś posłał Jonatana, syna Absaloma, z dość dużym oddziałem wojska. Ten zaś wypędził tych, którzy w niej przebywali, a sam w niej pozostał.
12 Then Trypho departed from Ptolemais with a large army to invade the land of Judah, and Jonathan was with him under guard.	12 Tryfon razem z licznym wojskiem wyruszył z Ptolemaidy do ziemi judzkiej. Jonatan był z nim jako więzień.
13 And Simon encamped in Adida, facing the plain.	13 Szymon zaś rozłożył swój obóz koło Adidy na brzegu równiny.
14 Trypho learned that Simon had risen up in place of Jonathan his brother, and that he was about to join battle with him, so he sent envoys to him and said,	14 Gdy Tryfon dowiedział się, że Szymon stanął w miejsce swego brata Jonatana i że zamierza stoczyć z nim bitwę,
15 "It is for the money that Jonathan your brother owed the royal treasury, in connection with the offices he held, that we are detaining him.	15 wysłał do niego poselstwo z oznajmieniem: Zatrzymaliśmy twego brata Jonatana w sprawie pieniędzy, które z racji swego urzędu był winien królewskiej kasie.
16 Send now a hundred talents of silver and two of his sons as hostages, so that when released he will not revolt against us, and we will release him."	16 Prześlij więc teraz sto talentów srebra i dwóch spośród jego synów jako zakładników, aby przypadkiem po uwolnieniu nie odstąpił od nas. Wtedy go uwolnimy.
17 Simon knew that they were speaking deceitfully to him, but he sent to get the money and the sons, lest he arouse great hostility among the people, who might say,	17 Szymon wiedział, że podstępnie do niego mówią. Posłał jednak pieniądze i chłopców, by wśród ludu nie wzniecić przeciwko sobie wielkiej nienawiści.
18 "Because Simon * did not send him the money and the sons, he perished."	18 Mówiliby bowiem: Zginął dlatego, że nie posłał mu pieniędzy i chłopców.
19 So he sent the sons and the hundred talents, but Trypho * broke his word and did not release Jonathan.	19 Posłał więc chłopców i sto talentów, ale tamten złamał swoje słowo i Jonatana nie wypuścił.
20 After this Trypho came to invade the country and destroy it, and he circled around by the way to Adora. But Simon and his army kept marching along opposite him to every place he went.	20 Potem Tryfon wyruszył z zamiarem wejścia do kraju i zniszczenia go. Przeszli okrężną drogą do Adory. Szymon zaś ze swoim wojskiem zagradzał mu drogę w każdym miejscu, przez które przechodził.
21 Now the men in the citadel kept sending envoys to Trypho urging him to come to them by way of the wilderness and to send them food.	21 Załoga zamku wysłała do Tryfona poselstwo z prośbą, aby przybył do nich przez pustynię i przysłał im żywności.
22 So Trypho got all his cavalry ready to go, but that night a very heavy snow fell, and he did not go because of the snow. He marched off and went into the land of Gilead.	22 Tryfon całą swoją konnicę przygotował do drogi. Tej nocy jednak spadło bardzo wiele śniegu, do tego stopnia, że z powodu śniegu nie mógł się tam udać. Wyruszył więc i udał się do Gileadu.
23 When he approached Baskama, he killed Jonathan, and he was buried there.	23 W pobliżu Baskama zamordował Jonatana i został on tam pochowany.
24 Then Trypho turned back and departed to his own land.	24 Następnie Tryfon wycofał się i powrócił do swojej krainy.
25 And Simon sent and took the bones of Jonathan his brother, and buried him in Modein, the city of his fathers.	25 Szymon rozkazał zabrać kości swego brata Jonatana i pochować go w Modin, mieście swych ojców.
26 All Israel bewailed him with great lamentation, and mourned for him many days.	26 Cały Izrael okazywał po nim wielki żal i opłakiwał go przez długi czas.
27 And Simon built a monument over the tomb of his father and his brothers; he made it high that it might be seen, with polished stone at the front and back.	27 Szymon zaś na grobie swego ojca i swych braci wybudował pomnik tak wysoki, że z daleka można go było zobaczyć - pomnik, który z jednej i drugiej strony był wyłożony ciosowymi kamieniami.
28 He also erected seven pyramids, opposite one another, for his father and mother and four brothers.	28 Ponadto zaś wystawił siedem piramid, jedną obok drugiej: dla ojca, dla matki i dla czterech braci.
29 And for the pyramids * he devised an elaborate setting, erecting about them great columns, and upon the columns he put suits of armor for a permanent memorial, and beside the suits of armor carved ships, so that they could be seen by all who sail the sea.	29 Wokoło nich jako ozdobę wybudował wysokie kolumny, a na kolumnach na wieczną pamiątkę umieścił zbroję, obok zaś zbroi wyryto okręty, tak żeby mogli je zobaczyć ci, którzy będą płynęli po morzu.
30 This is the tomb which he built in Modein; it remains to this day.	30 To jest pomnik grobowy, który wybudował w Modin, a który stoi do dnia dzisiejszego.
31 Trypho dealt treacherously with the young king Antiochus; he killed him	31 Tryfon zaś używał podstępów w stosunku do młodego króla Antiocha, a potem go zamordował.
32 and became king in his place, putting on the crown of Asia; and he brought great calamity upon the land.	32 W jego miejsce sam ogłosił się królem i włożył sobie na głowę diadem Azji, a krajowi przyniósł wielkie nieszczęście.
33 But Simon built up the strongholds of Judea and walled them all around, with high towers and great walls and gates and bolts, and he stored food in the strongholds.	33 Szymon tymczasem budował w Judei twierdze, umacniał je potężnymi wieżami, wysokimi murami, bramami i zasuwami. W twierdzach składał zapasy żywności.
34 Simon also chose men and sent them to Demetrius the king with a request to grant relief to the country, for all that Trypho did was to plunder.	34 Szymon także dobrał ludzi i posłał ich do króla Demetriusza, aby kraj zwolnił od podatków. Bo czynami Tryfona były tylko grabieże.
35 Demetrius the king sent him a favorable reply to this request, and wrote him a letter as follows,	35 Król zaś Demetriusz posłał do niego te słowa i dał mu pisemną odpowiedź następującym listem:
36 "King Demetrius to Simon, the high priest and friend of kings, and to the elders and nation of the Jews, greeting.	36 Król Demetriusz arcykapłanowi i przyjacielowi królów, Szymonowi, starszyźnie oraz całemu narodowi żydowskiemu - pozdrowienie.
37 We have received the gold crown and the palm branch which you * sent, and we are ready to make a general peace with you and to write to our officials to grant you release from tribute.	37 Otrzymaliśmy złotą koronę i palmową gałąź, które przysłaliście. Jesteśmy też gotowi zawrzeć z wami całkowity pokój, a także napisać do urzędników, aby nie ściągali z was tego, co już zostało darowane.
38 All the grants that we have made to you remain valid, and let the strongholds that you have built be your possession.	38 To wszystko bowiem, co postanowiliśmy w stosunku do was, będzie obowiązywało, i twierdze, które wybudowaliście, będą należały do was.
39 We pardon any errors and offenses committed to this day, and cancel the crown tax which you owe; and whatever other tax has been collected in Jerusalem shall be collected no longer.	39 Zapewniamy wam darowanie przeoczeń i wykroczeń aż do dnia dzisiejszego, tak samo zwalniamy was od podatku koronnego, który jeszcze jesteście winni, a jeżeli jeszcze w Jerozolimie są jakieś podatki do zapłacenia, niech już nie będą płacone!
40 And if any of you are qualified to be enrolled in our bodyguard, * let them be enrolled, and let there be peace between us."	40 Jeżeli między wami są zdatni do zaciągnięcia się w poczet naszej służby przybocznej, niech się zaciągają! Pomiędzy nami niech będzie pokój!
41 In the one hundred and seventieth year * the yoke of the Gentiles was removed from Israel,	41 W roku więc sto siedemdziesiątym pogańskie jarzmo zostało zdjęte z Izraela,
42 and the people began to write in their documents and contracts, "In the first year of Simon the great high priest and commander and leader of the Jews."	42 a lud na dokumentach i na umowach zaczął pisać: W pierwszym roku Szymona, wielkiego arcykapłana, wodza i zwierzchnika Żydów.
43 In those days Simon * encamped against Gazara * and surrounded it with troops. He made a siege engine, brought it up to the city, and battered and captured one tower.	43 W tym czasie rozłożył on swój obóz koło Gezer i otoczył je swoim wojskiem. Potem wybudował wieżę oblężniczą i przyprowadził ją pod miasto, w wieży miejskiej zrobił wyłom i zdobył ją.
44 The men in the siege engine leaped out into the city, and a great tumult arose in the city.	44 Załoga wieży oblężniczej dostała się do miasta, w mieście więc powstał wielki popłoch.
45 The men in the city, with their wives and children, went up on the wall with their clothes rent, and they cried out with a loud voice, asking Simon to make peace with them;	45 Mieszkańcy miasta razem ze swoimi żonami i dziećmi wchodzili na mury, rozdzierali szaty, krzyczeli i błagali Szymona, żeby im podał prawicę.
46 they said, "Do not treat us according to our wicked acts but according to your mercy."	46 Mówili: Postępuj z nami nie według naszych nieprawości, ale według swojego miłosierdzia!
47 So Simon reached an agreement with them and stopped fighting against them. But he expelled them from the city and cleansed the houses in which the idols were, and then entered it with hymns and praise.	47 Szymon dał się im ubłagać i nie walczył już przeciwko nim. Wypędził ich jednak z miasta i oczyścił domy, w których znajdowały się bożki, i wtedy dopiero odbył swój wjazd do niego przy śpiewie hymnów i pochwalnych pieśni.
48 He cast out of it all uncleanness, and settled in it men who observed the law. He also strengthened its fortifications and built in it a house for himself.	48 Wszelką nieczystość wyrzucił stamtąd, a osiedlił ludzi, którzy zachowywali Prawo. Potem zaś umocnił miasto i wybudował w nim dla siebie mieszkanie.
49 The men in the citadel at Jerusalem were prevented from going out to the country and back to buy and sell. So they were very hungry, and many of them perished from famine.	49 Tym, którzy byli na zamku w Jerozolimie, nie pozwolono utrzymywać żadnych stosunków z krajem, nie pozwolono im kupować ani sprzedawać. Cierpieli więc bardzo wielki głód, a nawet wielu z nich zmarło z głodu.
50 Then they cried to Simon to make peace with them, and he did so. But he expelled them from there and cleansed the citadel from its pollutions.	50 Prosili więc Szymona, żeby im podał prawicę. Podał więc im, ale wypędził ich stamtąd, a zamek oczyścił z wszelkiej nieczystości.
51 On the twenty-third day of the second month, in the one hundred and seventy-first year, * the Jews * entered it with praise and palm branches, and with harps and cymbals and stringed instruments, and with hymns and songs, because a great enemy had been crushed and removed from Israel.	51 Dnia dwudziestego trzeciego miesiąca drugiego roku sto siedemdziesiątego pierwszego weszli do zamku przy śpiewie pieśni, z palmowymi gałęziami w rękach. Grano na harfach, na cymbałach, na lirach, [śpiewano] hymny i pieśni, bo wielki nieprzyjaciel został usunięty spośród Izraela.
52 And Simon * decreed that every year they should celebrate this day with rejoicing. He strengthened the fortifications of the temple hill alongside the citadel, and he and his men dwelt there.	52 Szymon postanowił, że ten dzień będzie się obchodziło każdego roku z radością. Potem umocnił on świątynną górę, która jest obok zamku, i zamieszkał tam razem ze swoimi ludźmi.
53 And Simon saw that John his son had reached manhood, so he made him commander of all the forces, and he dwelt in Gazara.	53 Gdy Szymon przekonał się, że jego syn Jan jest już dojrzałym mężczyzną, złożył na niego dowództwo nad wszystkimi wojskami. Mieszkał on w Gezer.