1 Maccabees 10

NEW AMERICAN BIBLE	Biblia Tysiąclecia
1 In the year one hundred and sixty, Alexander, who was called Epiphanes, son of Antiochus, came up and took Ptolemais. He was accepted and began to reign there.	1 W roku sto sześćdziesiątym przybył Aleksander Epifanes, syn Antiocha, i zdobył Ptolemaidę. Przyjęto go i był tam królem.
2 When King Demetrius heard of it, he mustered a very large army and marched out to engage him in combat.	2 Gdy król Demetriusz dowiedział się o tym, zgromadził bardzo wiele wojska i wyruszył na wojnę przeciw niemu.
3 Demetrius sent a letter to Jonathan written in peaceful terms, to pay him honor;	3 Ponadto Demetriusz posłał do Jonatana list [napisany] w pokojowych słowach, jak gdyby chciał go nim uczcić.
4 for he said: "Let us be the first to make peace with him, before he makes peace with Alexander against us,	4 Mówił bowiem: Musimy pierwej z nim zawrzeć pokój, aniżeli on zawrze go z Aleksandrem przeciwko nam.
5 since he will remember all the wrongs we have done to him, his brothers, and his nation."	5 Pamięta on bowiem o wszystkich krzywdach, któreśmy wyrządzili jemu, braciom jego i narodowi.
6 So Demetrius authorized him to gather an army and procure arms as his ally; and he ordered that the hostages in the citadel be released to him.	6 Dał mu więc władzę gromadzenia wojska i przygotowywania broni. Miał on być jego sprzymierzeńcem i rozkazał wydać mu zakładników, którzy byli pod strażą w zamku.
7 Accordingly Jonathan went up to Jerusalem and read the letter to all the people. The men in the citadel	7 Jonatan poszedł do Jerozolimy i listy te głośno odczytał zgromadzonemu ludowi i tym, którzy byli w zamku,
8 were struck with fear when they heard that the king had given him authority to gather an army.	8 a oni bardzo się przestraszyli, gdy usłyszeli, że król dał mu władzę gromadzenia wojska.
9 They released the hostages to Jonathan, and he gave them back to their parents.	9 Ci, którzy byli na zamku, wydali Jonatanowi zakładników, a on zwrócił ich rodzicom.
10 Thereafter Jonathan dwelt in Jerusalem, and began to build and restore the city.	10 Jonatan zamieszkał w Jerozolimie i zaczął odbudowywać i odnawiać miasto.
11 He ordered the workmen to build the walls and encircle Mount Zion with square stones for its fortification, which they did.	11 Rzemieślnikom zaś polecił, aby mury wokoło góry Syjon wybudowali z ciosowych kamieni, aby były mocniejsze - a oni tak zrobili.
12 The foreigners in the strongholds that Bacchides had built, took flight;	12 Wtedy pouciekali cudzoziemcy, którzy przebywali w twierdzach pobudowanych przez Bakchidesa.
13 each one of them left his place and returned to his own country.	13 Każdy z nich pozostawił stanowisko, a powrócił do swojej ojczyzny.
14 Only in Beth-zur did some remain of those who had abandoned the law and the commandments, for they used it as a place of refuge.	14 Tylko w Bet-Sur pozostało kilku takich, co porzucili Prawo i przepisy. Było to bowiem miasto ucieczki.
15 King Alexander heard of the promises that Demetrius had made to Jonathan; he was also told of the battles and valiant deeds of Jonathan and his brothers and the troubles that they had endured.	15 Król Aleksander dowiedział się o przyrzeczeniach, które Demetriusz uczynił Jonatanowi. Opowiedziano mu również o walkach i bohaterskich czynach, których dokonał on sam i jego bracia, i o trudach, jakie ponieśli.
16 He said, "Shall we ever find another man like him? Let us now make him our friend and ally."	16 Wtedy powiedział: Czyż znajdzie się choćby jeden mąż podobny do niego? Zrobimy go teraz naszym przyjacielem i sprzymierzeńcem.
17 So he sent Jonathan a letter written in these terms:	17 Napisał więc list i posłał, zwracając się do niego tymi słowami:
18 "King Alexander sends greetings to his brother Jonathan.	18 Król Aleksander bratu Jonatanowi - pozdrowienie.
19 We have heard of you, that you are a mighty warrior and worthy to be our friend.	19 Dowiadujemy się, że jesteś nadzwyczaj potężny i godzien tego, żeby zostać naszym przyjacielem.
20 We have therefore appointed you today to be high priest of your nation; you are to be called the King's Friend, and you are to look after our interests and preserve amity with us." He also sent him a purple robe and a crown of gold.	20 Dlatego ustanawiamy cię dzisiaj arcykapłanem twego narodu, nadajemy ci tytuł królewskiego przyjaciela (przy tym posłał mu purpurę i złoty wieniec). Trzymaj naszą stronę i dochowaj nam przyjaźni!
21 Jonathan put on the sacred vestments in the seventh month of the year one hundred and sixty at the feast of Booths, and he gathered an army and procured many arms.	21 W Święto Namiotów w siódmym miesiącu sto sześćdziesiątego roku Jonatan przywdział świętą szatę. Zgromadził też wojsko i przygotował wiele broni.
22 When Demetrius heard of these things, he was distressed and said:	22 Gdy Demetriusz dowiedział się o tych wydarzeniach, zasmucił się i powiedział:
23 "Why have we allowed Alexander to get ahead of us by gaining the friendship of the Jews and thus strengthening himself?	23 Dlaczego dopuściliśmy do tego, że Aleksander uprzedził nas, zdobył przyjaźń Żydów i przez to się wzmocnił?
24 I too will write them conciliatory words and offer dignities and gifts, so that they may be an aid to me."	24 Ja także napiszę do nich list pełen zachęty, pochwał i darowizn. Niech oni będą jako pomoc po mojej stronie!
25 So he sent them this message: "King Demetrius sends greetings to the Jewish nation.	25 Posłał do nich pismo tej treści: Król Demetriusz narodowi żydowskiemu - pozdrowienie.
26 We have heard how you have kept the treaty with us and continued in our friendship and not gone over to our enemies, and we are glad.	26 Z wielką radością stwierdziliśmy, że zachowujecie zawartą z nami ugodę, że pozostajecie w przyjaźni z nami i nie przeszliście na stronę naszych wrogów.
27 Continue, therefore, to keep faith with us, and we will reward you with favors in return for what you do in our behalf.	27 Wytrwajcie w dalszym ciągu w wierności wobec nas, a dobrem odpłacimy wam za to, co dla nas robicie.
28 We will grant you many exemptions and will bestow gifts on you.	28 Wiele podatków wam zniesiemy, a ponadto złożymy wam podarunki.
29 "I now free you, as I also exempt all the Jews, from the tribute, the salt tax, and the crown levies.	29 Obecnie więc darowuję wam i zwalniam wszystkich Żydów od daniny, podatku od soli i z podatku koronnego. Tak samo od dnia dzisiejszego zwalniam z trzeciej części zbóż
30 Instead of collecting the third of the grain and the half of the fruit of the trees that should be my share, I renounce the right from this day forward: Neither now nor in the future will I collect them from the land of Judah or from the three districts annexed from Samaria.	30 i połowy owocu z drzew, które dla mnie przypadają. Nie będę ich pobierał z ziemi judzkiej i z trzech okręgów, które od Samarii i Galilei zostały do niej przyłączone, od dnia dzisiejszego na zawsze.
31 Let Jerusalem and her territory, her tithes and her tolls, be sacred and free from tax.	31 Jerozolima z całym swoim okręgiem będzie święta i wolna od dziesięcin i opłat.
32 I also yield my authority over the citadel in Jerusalem, and I transfer it to the high priest, that he may put in it such men as he shall choose to guard it.	32 Zrzekam się też władzy nad zamkiem w Jerozolimie. Oddaję go arcykapłanowi, aby umieścił w nim tych ludzi, których sobie wybierze do tego, aby go strzegli.
33 Every one of the Jews who has been carried into captivity from the land of Judah into any part of my kingdom I set at liberty without ransom; and let all their taxes, even those on their cattle, be canceled.	33 Przywracam za darmo wolność każdemu Żydowi, który został wzięty w niewolę z ziemi judzkiej do jakiejkolwiek części mojego królestwa. Każdy niech ich uwolni od podatków tak osobistych, jak opłat od ich bydła.
34 Let all feast days, sabbaths, new moon festivals, appointed days, and the three days that precede each feast day, and the three days that follow, be days of immunity and exemption for every Jew in my kingdom.	34 Wszystkie święta: szabaty, dni nowiu, dni przepisane przez Prawo, a także trzy dni przed świętami i po świętach będą dniami wolnymi od ściągania podatków i dniami, w których się uwalnia [od przymusowych robót] wszystkich Żydów mieszkających w moim królestwie.
35 Let no man have authority to exact payment from them or to molest any of them in any matter.	35 Nikt odtąd nie ma władzy w żadnej sprawie kogokolwiek z nich pozywać albo mu się naprzykrzać.
36 "Let thirty thousand Jews be enrolled in the king's army and allowances be given them, as is due to all the king's soldiers.	36 Spomiędzy Żydów około trzydziestu tysięcy ludzi będzie wziętych do królewskiego wojska i będzie im wypłacany żołd tak samo, jak jest wyznaczony dla wszystkich żołnierzy.
37 Let some of them be stationed in the king's principal strongholds, and of these let some be given positions of trust in the affairs of the kingdom. Let their superiors and their rulers be taken from among them, and let them follow their own laws, as the king has commanded in the land of Judah.	37 Spomiędzy nich niektórzy będą umieszczeni w potężnych królewskich twierdzach, niektórzy, godni zaufania, otrzymają urzędnicze stanowiska w królestwie. Niżsi i wyżsi dowódcy spomiędzy nich będą wybrani i będą postępowali zgodnie ze swoimi prawami, jak to już król przepisał dla judzkiego kraju.
38 "Let the three districts that have been added to Judea from the province of Samaria be incorporated with Judea so that they may be under one man and obey no other authority than the high priest.	38 Trzy okręgi, które z samaryjskiego kraju zostały dołączone do Judei, mają tak być z Judeą złączone, żeby tylko jednemu były podległe i żeby żadnej innej władzy nie były poddane, tylko władzy arcykapłana.
39 Ptolemais and its confines I give as a present to the sanctuary in Jerusalem for the necessary expenses of the sanctuary.	39 Ptolemaidę i podległy jej obszar ofiaruję świątyni jerozolimskiej na pokrycie kosztów świątynnych.
40 I make a yearly personal grant of fifteen thousand silver shekels out of the royal revenues, from appropriate places.	40 Ja zaś osobiście corocznie daję piętnaście tysięcy srebrnych syklów z rachunków królewskich, z odpowiednich miejscowości.
41 All the additional funds that the officials did not hand over as they had done in the first years, shall henceforth be handed over for the services of the temple.	41 To wszystko, co pozostało, czego urzędnicy jeszcze nie wypłacili, od tego czasu mają wypłacać na kult świątynny, jak w poprzednich latach.
42 Moreover, the dues of five thousand silver shekels that used to be taken from the revenue of the sanctuary every year shall be canceled, since these funds belong to the priests who perform the services.	42 Ponadto jeszcze pięć tysięcy srebrnych syklów, które po całorocznym obrachunku pobierało się z dochodów świątynnych, i te się darowuje, gdyż one należą do kapłanów, którzy pełnią służbę w świątyni.
43 Whoever takes refuge in the temple of Jerusalem or in any of its precincts, because of money he owes the king, or because of any other debt, shall be released, together with all the goods he possesses in my kingdom.	43 Każdy, kto by się schronił do świątyni, która jest w Jerozolimie, albo na ziemie jej podległe, dlatego że jest winien coś do królewskiego skarbu albo też jest winien jakiegokolwiek innego przestępstwa, wolny będzie on sam i wszystko, co jest jego własnością, w moim królestwie.
44 The cost of rebuilding and restoring the structures of the sanctuary shall be covered out of the royal revenue.	44 Koszty odbudowy i odnowienia świątynnych budowli będą pokryte na rachunek króla.
45 Likewise the cost of building the walls of Jerusalem and fortifying it all around, and of building walls in Judea, shall be donated from the royal revenue."	45 Na rachunek króla będą pokryte również koszty odbudowy murów Jerozolimy i umocnienia wokół niej, a nawet - odbudowy murów w Judei.
46 When Jonathan and the people heard these words, they neither believed nor accepted them, for they remembered the great evil that Demetrius had done in Israel, and how sorely he had afflicted them.	46 Gdy Jonatan i naród dowiedzieli się o tych obietnicach, nie uwierzyli im i nie przyjęli ich. Przypomnieli bowiem sobie wielką krzywdę, jaką wyrządził w Izraelu, i jak ich bardzo udręczył.
47 They therefore decided in favor of Alexander, for he had been the first to address them peaceably, and they remained his allies for the rest of his life.	47 Przeciwnie, mieli upodobanie w Aleksandrze. On bowiem był pierwszy, który do nich zwrócił się pokojowymi słowami. Po jego też stronie walczyli przez cały czas.
48 King Alexander gathered together a large army and encamped opposite Demetrius.	48 Król Aleksander zgromadził wielkie wojsko i rozłożył się obozem naprzeciwko obozu Demetriusza.
49 The two kings joined battle, and when the army of Demetrius fled, Alexander pursued him, and overpowered his soldiers.	49 Rozpoczęła się walka pomiędzy dwoma królami. Wojsko Aleksandra uciekło, a Demetriusz ścigał ich. Tak uzyskał przewagę nad nimi.
50 He pressed the battle hard until sunset, and Demetrius fell that day.	50 Prowadził bardzo zaciętą walkę aż do zachodu słońca. Tego dnia poległ także Demetriusz.
51 Alexander sent ambassadors to Ptolemy, king of Egypt, with this message:	51 Aleksander wysłał poselstwo do Ptolemeusza, króla egipskiego, zwracając się do niego tymi słowami:
52 "Now that I have returned to my realm, taken my seat on the throne of my fathers, and established my rule by crushing Demetrius and gaining control of my country--	52 Gdy powróciłem do swego królestwa, zasiadłem na tronie swych ojców i objąłem władzę, wtedy starłem Demetriusza i opanowałem nasze krainy.
53 for I engaged him in battle, defeated him and his army, and recovered the royal throne--	53 Wydałem mu bitwę i starliśmy go razem z jego wojskiem, a potem zasiedliśmy na tronie jego królestwa.
54 let us now establish friendship with each other. Give me your daughter for my wife; and as your son-in-law, I will give to you and to her gifts worthy of you."	54 Teraz więc nawiążmy przyjaźń między sobą. Daj mi swoją córkę za żonę, a zostanę twoim zięciem i złożę tobie i jej dary godne ciebie.
55 King Ptolemy answered in these words: "Happy the day on which you returned to the land of your fathers and took your seat on their royal throne!	55 Król Ptolemeusz odpowiedział słowami: Szczęśliwy dzień, w którym wróciłeś do ziemi swych ojców i zasiadłeś na tronie ich królestwa.
56 I will do for you what you have written; but meet me in Ptolemais, so that we may see each other, and I will become your father-in-law as you have proposed."	56 Dla ciebie uczynię to teraz, o czym pisałeś. Wyjdź jednak naprzeciw mnie do Ptolemaidy, abyśmy się wzajemnie zobaczyli i żebym został twoim teściem, jak powiedziałeś.
57 So Ptolemy with his daughter Cleopatra set out from Egypt and came to Ptolemais in the year one hundred and sixty-two.	57 Sam Ptolemeusz i córka jego, Kleopatra, wyruszyli z Egiptu i przybyli do Ptolemaidy. Było to w roku sto sześćdziesiątym drugim.
58 There King Alexander met him, and Ptolemy gave him his daughter Cleopatra in marriage. Their wedding was celebrated at Ptolemais with great splendor according to the custom of kings.	58 Król Aleksander wyszedł naprzeciwko nich. Ptolemeusz dał mu za żonę córkę swą Kleopatrę, a on w Ptolemaidzie urządził dla niej wesele, jak to czynią królowie - z wielkim przepychem.
59 King Alexander also wrote to Jonathan to come and meet him.	59 Król Aleksander napisał także do Jonatana, żeby przybył do niego.
60 So he went with pomp to Ptolemais, where he met the two kings and gave them and their friends silver and gold and many gifts and thus won their favor.	60 On z wielkim przepychem udał się do Ptolemaidy i spotkał się z obydwoma królami. Tam obdarzył ich, a także ich przyjaciół srebrem, złotem i wielu innymi upominkami. Znalazł więc u nich łaskę.
61 Some pestilent Israelites, transgressors of the law, united against him to accuse him, but the king paid no heed to them.	61 Ale najgorsi z Izraela, bezbożnicy, zebrali się razem przeciwko niemu, ażeby go oskarżyć. Król jednak nie zwracał na nich uwagi.
62 He ordered Jonathan to be divested of his ordinary garments and to be clothed in royal purple; and so it was done.	62 Przeciwnie, król rozkazał nawet, aby Jonatan zdjął swoje szaty i żeby go ubrano w purpurę. Tak też uczyniono.
63 The king also had him seated at his side. He said to his magistrates: "Go with him to the center of the city and make a proclamation that no one is to bring charges against him on any grounds or be troublesome to him in any way."	63 Potem zaś król posadził go przy sobie, a do swoich najwyższych urzędników powiedział: Idźcie z nim przez środek miasta i ogłaszajcie, żeby nikt nie odważył się wnosić jakiejkolwiek skargi przeciwko niemu i żeby nikt mu się nie naprzykrzał w żadnej sprawie.
64 When his accusers saw the honor paid to him in the proclamation, and the purple with which he was clothed, they all fled.	64 Gdy zaś jego oskarżyciele usłyszeli, co zostało ogłoszone, i zobaczyli go okrytego purpurą, wszyscy pouciekali.
65 The king also honored him by numbering him among his Chief Friends and made him military commander and governor of the province.	65 Król zaś uczcił go odznaczeniami, zaliczył go między pierwszych swych przyjaciół i zamianował wodzem i zarządcą [Judei].
66 So Jonathan returned in peace and happiness to Jerusalem.	66 Wtedy Jonatan w pokoju i z radością powrócił do Jerozolimy.
67 In the year one hundred and sixty-five, Demetrius, son of Demetrius, came from Crete to the land of his fathers.	67 W roku sto sześćdziesiątym piątym Demetriusz, syn Demetriusza, przybył z Krety do kraju swych przodków,
68 When King Alexander heard of it he was greatly troubled, and returned to Antioch.	68 Gdy się dowiedział o tym król Aleksander, zasmucił się bardzo i powrócił do Antiochii.
69 Demetrius appointed Apollonius governor of Coelesyria. Having gathered a large army, Appollonius pitched his camp at Jamnia. From there he sent this message to Jonathan the high priest:	69 Demetriusz zaś zarządcą Celesyrii zamianował Apoloniusza. Ten zebrał wiele wojska, rozbił obóz koło Jamnii, a do arcykapłana Jonatana wysłał poselstwo ze słowami:
70 "You are the only one who resists us. I am laughed at and put to shame on your account. Why are you displaying power against us in the mountains?	70 Ty sam jeden zbuntowałeś się przeciwko nam. Przez ciebie ja zostałem wystawiony na pośmiewisko i pohańbienie. Dlaczego siłę swoją przeciwko nam pokazujesz w górach?
71 If you have confidence in your forces, come down now to us in the plain, and let us test each other's strength there; the city forces are on my side.	71 Jeżeli w swoim wojsku pokładasz ufność, zejdź do nas, na równinę, tutaj możemy się z sobą zmierzyć. Ze mną bowiem jest wojsko z miast.
72 Inquire and learn who I am and who the others are who are helping me. Men say that you cannot make a stand against us because your fathers were twice put to flight in their own land.	72 Zapytaj się i dowiedz, kim ja jestem i kim są inni, którzy mnie wspomagają. Powiedzą ci: Przed nami noga wasza ostać się nie może, bo twoi przodkowie dwa razy zostali pobici w swoim własnym kraju.
73 Now you too will be unable to withstand our cavalry and such a force as this in the plain, where there is not a stone or a pebble or a place to flee."	73 Tak samo i teraz na równinie, gdzie nie ma kamieni ani skał, ani kryjówek do ucieczki, nie będziesz się mógł oprzeć tak wielkiej konnicy i wojsku.
74 When Jonathan heard the message of Apollonius, he was roused. Choosing ten thousand men, he set out from Jerusalem, and Simon his brother joined him to help him.	74 Gdy Jonatan wysłuchał słów Apoloniusza, oburzył się aż do głębi serca, wybrał dziesięć tysięcy żołnierzy i wyruszył z Jerozolimy. Brat jego, Szymon, połączył się z nim, aby mu udzielić pomocy.
75 He pitched camp near Joppa, but the men in the city shut him out because Apollonius had a garrison there. When the Jews besieged it,	75 Koło Jafy rozłożył swój obóz, mieszkańcy jednak miasta zamknęli przed nim bramy. W Jafie bowiem była załoga Apoloniusza. Gdy jednak uderzył na nich,
76 the men of the city became afraid and opened the gates, and so Jonathan took possession of Joppa.	76 mieszkańcy miasta ze strachu otwarli bramy, a Jonatan opanował Jafę.
77 When Apollonius heard of it, he drew up three thousand horsemen and an innumerable infantry. He marched on Azotus as though he were going on through the country, but at the same time he advanced into the plain, because he had such a large number of horsemen to rely on.	77 Gdy Apoloniusz dowiedział się o tym, zebrał trzy tysiące konnicy i wielką liczbę wojska i wyruszył w stronę Azotu, jak gdyby chciał ich minąć, i pełen ufności w swoją liczną konnicę wszedł na równinę.
78 Jonathan followed him to Azotus, and they engaged in battle.	78 [Jonatan] szedł za nimi w stronę Azotu i tam wojska uderzyły wzajemnie na siebie rozpoczynając bitwę.
79 Apollonius, however, had left a thousand cavalry in hiding behind them.	79 Apoloniusz pozostawił za nimi ukrytych tysiąc jezdnych.
80 When Jonathan discovered that there was an ambush behind him, his army was surrounded. From morning until evening they showered his men with arrows.	80 Jonatan spostrzegł, że za nim jest zasadzka. Otoczyli wojsko dokoła i od rana aż do wieczora wypuszczali strzały na jego żołnierzy.
81 But his men held their ground, as Jonathan had commanded, whereas the enemy's horses became tired out.	81 Oni stali, jak im Jonatan rozkazał, a tamtych konie się pomęczyły.
82 When the horsemen were exhausted, Simon attacked the phalanx, overwhelmed it and put it to flight.	82 Wtedy Szymon z pośpiechem przyprowadził swoich żołnierzy i uderzył na falangę [piechoty], gdyż konnica już się rozproszyła. [Wrogowie] zostali przez nich starci i uciekli.
83 The horsemen too were scattered over the plain. The enemy fled to Azotus and entered Beth-dagon, the temple of their idol, to save themselves.	83 Konnica także rozbiegła się po równinie. Pouciekali do Azotu i weszli do świątyni swego bożka Dagona, aby się tam uratować.
84 But Jonathan burned and plundered Azotus with its neighboring towns, and destroyed by fire both the temple of Dagon and the men who had taken refuge in it.	84 Jonatan jednak spalił Azot i wszystkie miejscowości, które leżą koło niego, i zabrał łupy na nich zdobyte. Spalił także świątynię Dagona razem z tymi, którzy do niej uciekli.
85 Those who fell by the sword, together with those who were burned alive, came to about eight thousand men.	85 Tych zaś, którzy zginęli od miecza, razem ze spalonymi, było blisko osiem tysięcy ludzi.
86 Then Jonathan left there and pitched his camp at Ashkalon, and the people of that city came out to meet him with great pomp.	86 Wtedy Jonatan wyruszył stamtąd i rozłożył się obozem koło Askalonu, a mieszkańcy miasta z oznakami wielkiej czci wyszli naprzeciwko niego.
87 He and his men then returned to Jerusalem, laden with much booty.	87 Wtedy Jonatan razem ze swoimi żołnierzami obładowany bogatymi łupami powrócił do Jerozolimy.
88 When King Alexander heard of these events, he accorded new honors to Jonathan.	88 Gdy zaś król Aleksander dowiedział się o tych wypadkach, uczcił Jonatana jeszcze większymi odznaczeniami.
89 He sent him a gold buckle, such as is usually given to King's Kinsmen; he also gave him Ekron and all its territory as a possession.	89 Przesłał mu bowiem złotą sprzączkę, którą według zwyczaju ofiarowuje się tylko królewskim krewnym. Oddał mu także w posiadanie Akkaron i całą okolicę.