2 Maccabees 4

NEW JERUSALEM	Biblia Tysiąclecia
1 The Simon mentioned above as the informer against the funds and against his country beganslandering Onias, insinuating that the latter had been responsible for the assault on Heliodorus and himself hadcontrived this misfortune.	1 Wspomniany już Szymon, który był zdrajcą skarbów i ojczyzny, oskarżył Oniasza, jakoby on działał przeciwko Heliodorowi i był sprawcą tych nieszczęść.
2 Simon now had the effrontery to name this benefactor of the city, this protector of his compatriots, thiszealot for the laws, as an enemy of the public good.	2 Dobroczyńcę miasta oraz tego, który wspomagał swych rodaków i gorliwie zachowywał Prawo, odważył się nazwać wrogiem ładu w państwie.
3 This hostility reached such proportions that murders were actual y committed by some of Simon'sagents,	3 Nienawiść doszła do tego stopnia, że jeden ze zwolenników Szymona zaczął dopuszczać się zabójstw.
4 and at this point Onias, recognising how mischievous this rivalry was, and aware that Apol onius son ofMenestheus, the general commanding Coele-Syria and Phoenicia, was encouraging Simon in his malice,	4 Oniasz zaś widząc jak trudne byłoby współzawodnictwo i że Apoloniusz, syn Menesteusa, wódz wojsk Celesyrii i Fenicji, podnieca złość Szymona,
5 went to see the king, not to play the accuser of his fel ow-citizens, but having the public and privatewelfare of the entire people at heart.	5 udał się do króla nie po to, aby być oskrażycielem rodaków, ale mając na uwadze dobro ogólne, a zwłaszcza całego narodu.
6 He saw that, without some intervention by the king, an orderly administration would no longer bepossible, nor would Simon put a stop to his fol y.	6 Wiedział bowiem, że bez zarządzenia królewskiego nie będzie możliwe osiągnięcie pokoju publicznego i że Szymon nie zaprzestanie swego szaleństwa.
7 When Seleucus had departed this life and Antiochus styled Epiphanes had succeeded to the kingdom,Jason, brother of Onias, usurped the high priesthood:	7 Kiedy Seleukos zakończył życie, a władzę objął Antioch mający przydomek Epifanes, w niegodziwy sposób dostał się na arcykapłańskie stanowisko Jazon, brat Oniasza.
8 he approached the king with a promise of three hundred and sixty talents of silver, with eighty talents tocome from some other source of revenue.	8 W czasie spotkania obiecywał on królowi trzysta sześćdziesiąt talentów w srebrze, a ponadto z innych jakichś dochodów osiemdziesiąt talentów.
9 He further committed himself to paying another hundred and fifty, if the king would empower him to setup a gymnasium and youth centre, and to register the Antiochists of Jerusalem.	9 Ponadto jeszcze zobowiązał się do wypłacenia innych stu pięćdziesięciu, jeżeli mu będzie dozwolone urządzić własnym kosztem gimnazjum i efebion, a mieszkańców Jerozolimy zapisać jako Antiocheńczyków.
10 When the king gave his assent, Jason, as soon as he had seized power, imposed the Greek way oflife on his fel ow-countrymen.	10 Król zgodził się, a kiedy on objął władzę, zaraz zaczął narzucać swym rodakom grecki sposób życia.
11 He suppressed the liberties which the kings had graciously granted to the Jews at the instance ofJohn, father of that Eupolemus who was later to be sent on an embassy to negotiate a treaty of friendship andal iance with the Romans and, overthrowing the lawful institutions, introduced new usages contrary to the Law.	11 Zniósł humanitarne przywileje królewskie, z jakich korzystali Żydzi dzięki staraniom Jana, ojca Eupolemosa, tego, który udał się w poselstwie, aby z Rzymianami zawrzeć traktat przyjaźni i wzajemnej obrony. Burząc Prawem uświęcone urządzenia, wprowadzał zwyczaje przeciwne Prawu.
12 He went so far as to found a gymnasium at the very foot of the Citadel, and to fit out the noblest of hisyoung men in the petasos.	12 Umyślnie bowiem pod samym zamkiem wybudował gimnazjum i najlepszych młodzieńców zachęcił do włożenia kapelusza.
13 Godless wretch that he was and no true high priest, Jason set no bounds to his impiety; indeed thehellenising process reached such a pitch	13 Nastąpiło tak wielkie rozkrzewienie hellenizmu i taka moda na obce obyczaje, pod wpływem niezwykłej nikczemności bezbożnika, nie-arcykapłana Jazona,
14 that the priests ceased to show any interest in serving the altar; but, scorning the Temple andneglecting the sacrifices, they would hurry, on the stroke of the gong, to take part in the distribution, forbidden bythe Law, of the oil on the exercise ground;	14 że kapłani nie okazywali już żadnej gorliwości w służbie ołtarza, ale gardząc świątynią i zaniedbując ofiary, zaraz na sygnał [do rzucania] dyskiem spieszyli się, aby wziąć udział w niezgodnych z Prawem ćwiczeniach palestry.
15 setting no store by the honours of their fatherland, they esteemed hel enic glories best of al .	15 Za nic sobie mając zaszczyty ojczyste, za najpiękniejsze uważali greckie odznaczenia.
16 But al this brought its own retribution; the very people whose way of life they envied, whom theysought to resemble in everything, proved to be their enemies and executioners.	16 Oto dlaczego znaleźli się w trudnym położeniu: w tych [bowiem], których życie chcieli naśladować i do których chcieli się upodobnić, znaleźli wrogów i ciemiężycieli.
17 It is no smal thing to violate the divine laws, as the period that fol owed wil demonstrate.	17 Występowanie bowiem przeciwko Bożym prawom nie ujdzie bezkarnie, ale to się okaże w chwili, która nastanie.
18 On the occasion of the quadrennial games at Tyre in the presence of the king,	18 Gdy w Tyrze wobec króla obchodzono co pięć lat urządzane igrzyska,
19 the vile Jason sent an embassy of Antiochists from Jerusalem, taking with them three hundred silverdrachmas for the sacrifice to Hercules. But even those who brought the money did not think it would be right tospend it on the sacrifice and decided to reserve it for some other item of expenditure;	19 bezecny Jazon wysłał jako widzów rzekomych przedstawicieli Jerozolimy, będących Antiocheńczykami. Zabrali oni ze sobą trzysta drachm w srebrze na ofiarę dla [boga] Heraklesa. Sami jednak ci, którzy je zabrali, uważali, że nie można i nie wypada ich złożyć na ofiarę, ale że trzeba je oddać na inny cel.
20 and so what the sender had intended for the sacrifice to Hercules was in fact applied, at thesuggestion of those who brought it, to the construction of triremes.	20 Tak więc to, co wysyłający przeznaczyli na ofiarę dla Heraklesa, dzięki przewożącym poszło na budowę trójrzędowców.
21 Apollonius son of Menestheus had been sent to Egypt to attend the wedding of King Philometor.Antiochus, having learnt that the latter had become hostile to his affairs, began thinking about his own safety:that was why he had come to Joppa. He then moved to Jerusalem,	21 Gdy Apoloniusz, syn Menesteusa, został posłany do Egiptu na uroczystość wstąpienia na tron króla Filometora, Antioch dowiedział się, że ten [król] stał się wrogiem jego panowania, zatroszczył się więc o własne bezpieczeństwo. Dlatego też znalazłszy się w Jafie, udał się do Jerozolimy,
22 where he was given a magnificent welcome by Jason and the city, and escorted in by torchlight withacclamation. After which, he marched his army into Phoenicia.	22 gdzie bardzo uroczyście został przyjęty przez Jazona i miasto, przy świetle pochodni i wśród okrzyków. Później podobnie [uroczyście] razem z wojskiem udał się do Fenicji.
23 When three years had passed, Jason sent Menelaus, brother of the Simon mentioned above, toconvey the money to the king and to complete negotiations on various essential matters.	23 Po upływie trzech lat Jazon posłał do Menelaosa, brata wyżej wspomnianego Szymona, aby odwiózł pieniądze dla króla i doprowadził do końca podjęte już pilne sprawy.
24 But Menelaus, on being presented to the king, flattered him by his own appearance of authority, andso secured the high priesthood for himself, outbidding Jason by three hundred talents of silver.	24 On zaś stawiony przed króla olśnił go pozorami wpływów, zdobył więc dla siebie godność arcykapłańską, ofiarowując o trzysta talentów więcej od Jazona.
25 He returned with the royal mandate, bringing nothing worthy of the high priesthood and supportedonly by the fury of a cruel tyrant and the rage of a savage beast.	25 Zaopatrzony w listy królewskie wrócił z powrotem. Nie wykazał on wcale cech godnych stanowiska arcykapłana, bo tylko dyszał zawziętością okrutnego tyrana i złością dzikiego zwierza.
26 Thus Jason, who had supplanted his own brother, was in turn supplanted by a third, and obliged totake refuge in Ammanitis.	26 Tak więc Jazon, który wygnał podstępnie własnego brata, sam został przez drugiego wygnany i zmuszony uciekać do kraju Ammonitów.
27 As for Menelaus, he secured the office, but defaulted altogether on the sums promised to the king,	27 Menelaos zaś objął władzę, nic jednak nie wypłacił z tych sum, które obiecał królowi,
28 although Sostratus, the commandant of the Citadel, whose business it was to collect the revenue,kept demanding payment. The pair of them in consequence were summoned before the king,	28 choć domagał się ich Sostratos, dowódca zamku. Do niego bowiem należało pobieranie podatków. Z tego powodu obydwaj zostali wezwani przed króla.
29 Menelaus leaving his brother Lysimachus as deputy high priest, while Sostratus left Crates, thecommander of the Cypriots, to act for him.	29 Wtedy Menelaos zostawił w swoim zastępstwie na stanowisku arcykapłańskim Lizymacha, własnego brata, Sostratos zaś Kratesa, dowódcę Cypryjczyków.
30 While al this was going on, it happened that the people of Tarsus and Mal us revolted, because theirtowns had been given as a present to Antiochis, the king's concubine.	30 Po tych wydarzeniach mieszkańcy Tarsu i Mallos zbuntowali się, dlatego że zostali podarowani królewskiej nałożnicy Antiochis.
31 The king therefore hurried off to settle the affair, leaving Andronicus, one of his dignitaries, to act ashis deputy.	31 Król więc natychmiast wyruszył, aby te sprawy załagodzić, pozostawiając w swoich zastępstwie Andronika, jednego z dostojników.
32 Thinking he had found a favourable opportunity, Menelaus abstracted a number of golden vesselsfrom the Temple and presented them to Andronicus, and managed to sel others to Tyre and the surroundingcities.	32 Menelaos zaś w przekonaniu, że nadeszła odpowiednia chwila, przywłaszczył sobie i podarował Andronikowi niektóre złote naczynia świątynne. Inne zaś udało mu się sprzedać w Tyrze i w okolicznych miastach.
33 On receiving clear evidence to this effect, Onias retired to a place of sanctuary at Daphne nearAntioch and then taxed him with it.	33 Upewniwszy się o tym Oniasz ostro go upominał, usunąwszy się na miejsce azylu do Dafne, które leży koło Antiochii.
34 Menelaus then had a quiet word with Andronicus, urging him to get rid of Onias. Andronicus soughtout Onias and, resorting to the trick of offering him his right hand on oath, succeeded in persuading him, despitethe latter's lingering suspicions, to leave sanctuary; whereupon, in defiance of al justice, he immediately put himto death.	34 Na skutek tego Menelaos wziął na bok Andronika i wpłynął na niego, aby zgładził Oniasza. Ten więc przybył do Oniasza, namawiał go podstępnie do wyjścia i składając przysięgę podał mu swoją prawicę. Chociaż budził podejrzenia, udało mu się go skłonić do wyjścia z miejsca azylu. Natychmiast też zamordował go bez żadnych względów na sprawiedliwość.
35 The result was that not only Jews but many people of other nationalities were appalled and outragedby the unjust murder of this man.	35 Z tej to przyczyny nie tylko Żydzi, ale również wielu spomiędzy innych narodów oburzonych było i zasmuconych zamordowaniem tego męża.
36 On the king's return from the region of Cilicia, the Jews of the capital, and those Greeks who sharedtheir hatred of the crime, appealed to him about the unjustified murder of Onias.	36 Kiedy król powrócił z miast Cylicji, udali się do niego Żydzi z miasta oraz niektórzy Grecy oburzeni na to, że Oniasz został zamordowany wbrew prawu.
37 Antiochus was profoundly grieved and fil ed with pity, and he wept for the prudence and moderation ofthe dead man.	37 Antioch zaś głęboko zasmucony oraz poruszony współczuciem aż do łez nad zmarłym, ze względu na jego roztropność i wielką łagodność,
38 Burning with indignation, he immediately stripped Andronicus of the purple, tore his garments off himand, parading him through the length of the city, rid the world of the assassin on the very spot where he had laidimpious hands on Onias, the Lord dealing out to him the punishment he deserved.	38 zapłonąwszy gniewem natychmiast zdarł z Andronika purpurowy płaszcz i podarł jego szaty, i kazał go prowadzić przez całe miasto aż na to miejsce, na którym okazał na Oniaszu swoją bezbożność. Tam mordercę zgładził. Tak Pan wymierzył mu zasłużoną karę.
39 Now Lysimachus with the connivance of Menelaus had committed many sacrilegious thefts in the city,and when the facts became widely known, the populace rose against Lysimachus, who had already disposed ofmany pieces of gold plate.	39 Gdy Lizymach za zgodą Menelaosa popełnił wiele świętokradztw w mieście, a wieść o tym rozeszła się na zewnątrz, ludność zbuntowała się przeciw Lizymachowi. Wiele jednak złotych przedmiotów było już roztrwonionych.
40 The infuriated mob was becoming menacing, and Lysimachus armed nearly three thousand men andtook aggressive action; the troops were led by a certain Auranus, a man advanced in years and no less in folly.	40 Kiedy zaś tłumy podniosły się, a ich gniew doszedł do szczytu, Lizymach uzbroił blisko trzy tysiące ludzi i rozpoczął niesprawiedliwe, gwałtowne postępowanie. Dowódcą był pewien Auranos posunięty w latach i nie mniej w głupocie.
41 Recognising this act of aggression as the work of Lysimachus, some snatched up stones, otherscudgels, while others scooped up handfuls of ashes lying at hand, and al hurled everything indiscriminately atLysimachus' men,	41 Widząc gwałtowne postępowanie Lizymacha, jedni pochwycili za kamienie, drudzy za kije, niektórzy zaś nabrali leżącego tam piasku i jeden przez drugiego rzucali na ludzi Lizymacha.
42 to such effect that they wounded many of them, even kil ing a few, and routed them all; thesacrilegious thief himself they kil ed near the Treasury.	42 Skutkiem tego wielu z nich poranili, niektórych nawet zabili, wszystkich zaś zmusili do ucieczki. Samego świętokradcę zamordowali koło skarbca.
43 As a result of this, legal proceedings were taken against Menelaus.	43 W tych sprawach zostało wszczęte dochodzenie przeciwko Menelaosowi.
44 When the king came down to Tyre, three men deputed by the Senate pleaded their case before him.	44 Trzech mężów z rady starszych wniosło oskarżenie przeciw niemu, gdy król przybył do Tyru.
45 Menelaus, seeing the case had gone against him, promised a substantial sum to Ptolemy son ofDorymenes if he would influence the king in his favour.	45 Menelaos widząc, że jest zgubiony, obiecał Ptolemeuszowi, synowi Dorymenesa, wielką sumę, aby ułagodzić króla.
46 Ptolemy then took the king aside into a colonnade, as though for a breath of fresh air, and persuadedhim to change his mind;	46 Ptolemeusz zaś wziął ze sobą króla do perystylu, jak gdyby po to, aby się ochłodzić, i wpłynął na zmianę poglądów króla.
47 the king then dismissed the charges against Menelaus, the cause of al this evil, while he condemnedto death the other poor wretches who, had they pleaded even before Scythians, would have been let off scot-free.	47 Uwolnił on Menelaosa, winnego wszystkiego zła, o jakie był oskarżony, nieszczęśliwych zaś, którzy byliby uniewinnieni, nawet gdyby ich oskarżono przed Scytami, skazał na śmierć.
48 No time was lost in carrying out this unjust punishment on those who had championed the cause ofthe city, the townships and the sacred vessels.	48 Zaraz też niesprawiedliwą karę ponieśli ci, którzy wstawili się za miasto, naród i święte naczynia.
49 Some Tyrians even were so outraged by the crime that they provided sumptuously for their funeral,	49 Z tej przyczyny nawet mieszkańcy Tyru oburzeni urządzili im uroczysty pogrzeb.
50 while, as a result of the greed of the powerful, Menelaus remained in power, growing more wickedthan ever and establishing himself as the chief enemy of his fellow-citizens.	50 Menelaos zaś pozostał na stanowisku dzięki chciwości tych, którzy mieli władzę, będąc zaś głównym prześladowcą rodaków umacniał się w złu.