2 Maccabees 3

NEW AMERICAN BIBLE	Biblia Tysiąclecia
1 While the holy city lived in perfect peace and the laws were strictly observed because of the piety of the high priest Onias and his hatred of evil,	1 Gdy w Świętym Mieście panował całkowity spokój, a Prawo najściślej zachowywano dzięki temu, że arcykapłan Oniasz był pobożny i nienawidził złego,
2 the kings themselves honored the Place and glorified the temple with the most magnificent gifts.	2 bywało, że nawet sami królowie okazywali szacunek temu miejscu, a świątynię czcili najwspanialszymi darami.
3 Thus Seleucus, king of Asia, defrayed from his own revenues all the expenses necessary for the sacrificial services.	3 Nawet sam Seleukos, król Azji, z własnych dochodów pokrywał wszystkie wydatki, których wymagało składanie ofiar.
4 But a certain Simon, of the priestly course of Bilgah, who had been appointed superintendent of the temple, had a quarrel with the high priest about the supervision of the city market.	4 Pewien jednak Szymon z rodziny Bilgi, którego ustanowiono przełożonym świątyni, posprzeczał się z arcykapłanem o nadzór nad miejskim targowiskiem.
5 Since he could not prevail against Onias, he went to Apollonius of Tarsus, who at that time was governor of Coelesyria and Phoenicia,	5 Nie mogąc zaś niczego dokonać przeciwko Oniaszowi, udał się do Apoloniusza z Tarsu, który w tym czasie był wodzem wojsk Celesyrii i Fenicji,
6 and reported to him that the treasury in Jerusalem was so full of untold riches that the total sum of money was incalculable and out of all proportion to the cost of the sacrifices, and that it would be possible to bring it all under the control of the king.	6 i doniósł o tym, że skarbiec w Jerozolimie jest pełen nieopisanych bogactw, do tego stopnia, iż ilość pieniędzy jest tam nie do obliczenia i nie pozostaje w żadnym stosunku do wydatków, jakich wymaga składanie ofiar, i że jest możliwość, aby to wszystko przeszło pod królewską władzę.
7 When Apollonius had an audience with the king, he informed him about the riches that had been reported to him. The king chose his minister Heliodorus and sent him with instructions to expropriate the aforesaid wealth.	7 Apoloniusz zaś udał się do króla i wtajemniczył go w swoje wiadomości o skarbach. On zaś wybrał wielkorządcę Heliodora i posłał go dając mu rozkazy, jak ma postępować, aby wspomniane skarby zagarnąć.
8 So Heliodorus immediately set out on his journey, ostensibly to visit the cities of Coelesyria and Phoenicia, but in reality to carry out the king's purpose.	8 Heliodor zaś natychmiast udał się w podróż, na pozór aby odwiedzić miasta Celesyrii i Fenicji, w rzeczywistości zaś, aby wykonać zamiary króla.
9 When he arrived in Jerusalem and had been graciously received by the high priest of the city, he told him about the information that had been given, and explained the reason for his presence, and he asked if these things were really true.	9 Kiedy przybył do Jerozolimy i przyjaźnie został przyjęty przez arcykapłana i miasto, powiedział o doniesieniu, które zostało złożone, i wyjawił powód, dla którego przybył. Dopytywał się przy tym, czy w rzeczywistości jest tak właśnie.
10 The high priest explained that part of the money was a care fund for widows and orphans,	10 Arcykapłan wyjaśnił mu wtedy, że są depozyty wdów i sierot,
11 and a part was the property of Hyrcanus, son of Tobias, a man who occupied a very high position. Contrary to the calumnies of the impious Simon, the total amounted to four hundred talents of silver and two hundred of gold.	11 część zaś jest własnością Hirkana, syna Tobiasza, męża zajmującego bardzo wysokie stanowisko. Sprawa zatem nie przedstawia się tak, jak to zmyślił bezbożny Szymon. Wszystkiego zaś jest w srebrze czterysta talentów, w złocie zaś dwieście.
12 He added that it was utterly unthinkable to defraud those who had placed their trust in the sanctity of the Place and in the sacred inviolability of a temple venerated all over the world.	12 Byłoby zaś w ogóle niemożliwą rzeczą uczynić krzywdę tym, którzy zawierzyli świętości miejsca oraz powadze i azylowi świątyni szanowanej na całym świecie.
13 But because of the orders he had from the king, Heliodorus said that in any case the money must be confiscated for the royal treasury.	13 Heliodor jednak powołał się na królewskie rozkazy i wyraźnie powiedział, że musi to być oddane do królewskiego skarbca.
14 So on the day he had set he went in to take an inventory of the funds. There was great distress throughout the city.	14 W wyznaczonym dniu wszedł, aby przygotować spis tych skarbów. Niemały zaś w całym mieście był niepokój.
15 Priests prostrated themselves in their priestly robes before the altar, and loudly begged him in heaven who had given the law about deposits to keep the deposits safe for those who had made them.	15 Kapłani upadłszy w kapłańskich szatach przed ołtarzem wołali do Nieba, do Tego, który ustanowił prawo o depozycie, aby te skarby nienaruszone zachował dla tych, którzy je złożyli w depozyt.
16 Whoever saw the appearance of the high priest was pierced to the heart, for the changed color of his face manifested the anguish of his soul.	16 Temu, kto spojrzał na oblicze arcykapłana, krajało się serce. Wygląd bowiem i zmiana jego cery zdradzały duchowe męczarnie.
17 The terror and bodily trembling that had come over the man clearly showed those who saw him the pain that lodged in his heart.	17 Męża tego bowiem opanowały strach i drżenie ciała, przez co ból będący w sercu był widoczny dla patrzących.
18 People rushed out of their houses in crowds to make public supplication, because the Place was in danger of being profaned.	18 Ludzie gromadnie wychodzili z domów, by razem się modlić, gdyż miejsce [święte] miało być zhańbione.
19 Women, girded with sackcloth below their breasts, filled the streets; maidens secluded indoors ran together, some to the gates, some to the walls, others peered through the windows,	19 Kobiety przepasane worami poniżej piersi zapełniły ulice. Zamknięte dotychczas dziewczęta jedne pobiegły do bram, inne na mury, inne wreszcie wychylały się przez okna.
20 all of them with hands raised toward heaven, making supplication.	20 Wszystkie zaś wyciągały ręce do nieba i zanosiły błagania.
21 It was pitiful to see the populace variously prostrated in prayer and the high priest full of dread and anguish.	21 Litość brała na widok tego, jak tłum między sobą pomieszany padał na kolana, a arcykapłan oczekiwał w wielkich męczarniach ducha.
22 While they were imploring the almighty Lord to keep the deposits safe and secure for those who had placed them in trust,	22 Podczas gdy ci modlili się do wszechmocnego Pana, aby powierzone pieniądze zachował nienaruszone dla tych, którzy zawierzyli,
23 Heliodorus went on with his plan.	23 Heliodor przeprowadzał, co zostało postanowione.
24 But just as he was approaching the treasury with his bodyguards, the Lord of spirits who holds all power manifested himself in so striking a way that those who had been bold enough to follow Heliodorus were panic-stricken at God's power and fainted away in terror.	24 Jeszcze razem ze swoją strażą był on obok skarbca, kiedy Władający duchami i każdą potęgą dokonał wielkiego objawienia, do tego stopnia, że wszyscy, którzy odważyli się tam przyjść, uderzeni mocą Bożą padali bezsilni i strwożeni.
25 There appeared to them a richly caparisoned horse, mounted by a dreadful rider. Charging furiously, the horse attacked Heliodorus with its front hoofs. The rider was seen to be wearing golden armor.	25 Ukazał się im bowiem jakiś koń przybrany najozdobniejszym czaprakiem, niosący na sobie strasznego jeźdźca. [Koń] rzuciwszy się gwałtownie, zawisł nad Heliodorem przednimi kopytami, a jeździec ukazał się w złotej zbroi.
26 Then two other young men, remarkably strong, strikingly beautiful, and splendidly attired, appeared before him. Standing on each side of him, they flogged him unceasingly until they had given him innumerable blows.	26 Ponadto ukazali się mu dwaj inni młodzieńcy o nadzwyczajnej sile, uderzającej piękności i w przepięknych szatach. Oni to stanęli z obydwóch stron i bez przerwy go biczowali, zadając mu wiele uderzeń.
27 Suddenly he fell to the ground, enveloped in great darkness. Men picked him up and laid him on a stretcher.	27 On zaś upadł zaraz na ziemię, a gęste ciemności go otoczyły. Zabrano go więc i włożono do lektyki.
28 The man who a moment before had entered that treasury with a great retinue and his whole bodyguard was carried away helpless, having clearly experienced the sovereign power of God.	28 Tego, który dopiero co w licznym otoczeniu i z liczną strażą wszedł do skarbca, o którym była mowa poprzednio, niesiono, gdyż sam sobie nie mógł nic poradzić. Wyraźnie przy tym poznano Bożą moc.
29 While he lay speechless and deprived of all hope of aid, due to an act of God's power,	29 Gdy więc on dzięki Bożemu działaniu leżał niemy oraz pozbawiony nadziei i ratunku,
30 the Jews praised the Lord who had marvelously glorified his holy Place; and the temple, charged so shortly before with fear and commotion, was filled with joy and gladness, now that the almighty Lord had manifested himself.	30 tamci błogosławili Pana, który ponad oczekiwanie wsławił swoją świątynię. Świątynia zaś, która krótko przedtem był pełna przestrachu i przerażenia, napełniła się radością i szczęściem dzięki objawieniu się wszechmocnego Pana.
31 Soon some of the companions of Heliodorus begged Onias to invoke the Most High, praying that the life of the man who was about to expire might be spared.	31 Niektórzy z przyjaciół Heliodora zaraz poprosili Oniasza, aby modlił się do Najwyższego, aby obdarzył życiem tego, który już wydawał naprawdę ostatnie tchnienie.
32 Fearing that the king might think that Heliodorus had suffered some foul play at the hands of the Jews, the high priest offered a sacrifice for the man's recovery.	32 W obawie więc, aby król nie podejrzewał przypadkiem Żydów, że jakąś krzywdę uczynili Heliodorowi, arcykapłan złożył ofiarę za zdrowie tego męża.
33 While the high priest was offering the sacrifice of atonement, the same young men in the same clothing again appeared and stood before Heliodorus. "Be very grateful to the high priest Onias," they told him. "It is for his sake that the Lord has spared your life.	33 Kiedy zaś arcykapłan składał ofiarę, ci sami młodzieńcy, przybrani w te same szaty, ukazali się ponownie Heliodorowi i stanąwszy powiedzieli: Wiele podziękowań złóż arcykapłanowi Oniaszowi! Dzięki niemu bowiem Pan obdarzył cię życiem.
34 Since you have been scourged by Heaven, proclaim to all men the majesty of God's power." When they had said this, they disappeared.	34 Ty zaś obity [przez posłów] z nieba opowiadaj wszystkim o wielkiej mocy Bożej! Powiedziawszy to, zniknęli.
35 After Heliodorus had offered a sacrifice to the Lord and made most solemn vows to him who had spared his life, he bade Onias farewell, and returned with his soldiers to the king.	35 Heliodor złożył ofiarę Panu i wielkie śluby złożył Temu, który darował mu życie. Potem pożegnał Oniasza i razem ze swoim wojskiem powrócił do króla.
36 Before all men he gave witness to the deeds of the most high God that he had seen with his own eyes.	36 Wobec wszystkich składał on świadectwo o dziełach najwyższego Boga, jakie widział na własne oczy.
37 When the king asked Heliodorus who would be a suitable man to be sent to Jerusalem next, he answered:	37 Kiedy zaś król pytał Heliodora, kto byłby odpowiedni, aby jeszcze raz go posłać do Jerozolimy, powiedział:
38 "If you have an enemy or a plotter against the government, send him there, and you will receive him back well-flogged, if indeed he survives at all; for there is certainly some special divine power about the Place.	38 Jeżeli masz jakiego wroga albo przeciwnika w rządach, poślij go tam, a otrzymasz go obitego, jeżeli tylko się wyratuje, bo na tym miejscu naprawdę działa jakaś Boża moc.
39 He who has his dwelling in heaven watches over that Place and protects it, and he strikes down and destroys those who come to harm it."	39 Ten bowiem, który ma swoje mieszkanie w niebie, czuwa nad tym miejscem i wspomaga je, a bije i unicestwia tych, którzy tam przychodzą w złych zamiarach.
40 This was how the matter concerning Heliodorus and the preservation of the treasury turned out.	40 Taki oto przebieg miała sprawa Heliodora i zachowania świątynnego skarbca.